मृद व जलसंधारणाच्या पद्धती: शेततळे, बांधबंदिस्ती, जलसाठवण आणि आधुनिक सिंचन

महाराष्ट्रातील विशेषतः विदर्भातील कोरडवाहू शेतीमध्ये पाणी आणि मातीचे योग्य व्यवस्थापन अत्यंत महत्त्वाचे आहे. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यांबरोबर विदर्भात साधारण ७५० ते १३०० मि.मी. पाऊस पडतो. मात्र हा पाऊस प्रामुख्याने मान्सूनच्या चार महिन्यांत सुमारे ४० ते ४५ दिवसांत पडतो.

पावसाची तीव्रता जास्त असल्यामुळे पावसाचे मोठ्या प्रमाणातील पाणी जमिनीत मुरण्याऐवजी वाहून जाते. त्यासोबत सुपीक माती आणि अन्नद्रव्यांचेही नुकसान होते. त्यामुळे पावसाचे पाणी अडवणे, जमिनीत जिरवणे आणि मातीचे संरक्षण करणे ही शेतीच्या शाश्वत विकासासाठी महत्त्वाची बाब आहे.

या लेखात मृद व जलसंधारणाच्या विविध पद्धती, शेततळे, नाला बंधारे, विहीर पुनर्भरण, भूजल पुनर्भरण, नदी-नाला खोलीकरण तसेच ठिबक आणि सूक्ष्म सिंचनाच्या पद्धतींची माहिती दिली आहे.

मृद व जलसंधारण म्हणजे काय?

पावसाचे पाणी शेतातून वेगाने वाहून जाण्यापासून रोखणे, ते जमिनीत जिरवणे, उपलब्ध पाण्याचा कार्यक्षम वापर करणे आणि मातीची धूप कमी करणे यासाठी केल्या जाणाऱ्या उपाययोजनांना मृद व जलसंधारण म्हणता येते.

जलसंधारणाच्या उपायांची विभागणी प्रामुख्याने तीन स्तरांवर करता येते:

मूलस्थानी जलसंधारण
भूपृष्ठावरील पाणी साठवण
भूगर्भातील पाणी पुनर्भरण

१. मूलस्थानी जलसंधारण

पाऊस ज्या ठिकाणी पडतो त्याच ठिकाणी जास्तीत जास्त पाणी साठवणे आणि जमिनीत मुरवणे म्हणजे मूलस्थानी जलसंधारण.

१) उतारास आडवी पीक पद्धत

शेताचा उतार एक टक्क्यापेक्षा जास्त असल्यास पिकांची लागवड शक्यतो उतारास आडवी किंवा समपातळीवर करणे फायदेशीर ठरते.

अशा पद्धतीमुळे पावसाचे पाणी वेगाने शेताबाहेर वाहून जात नाही. मशागतीमुळे तयार झालेले वरंबे पाण्याचा वेग कमी करतात आणि पाणी जमिनीत मुरण्यास मदत होते.

ठराविक अंतरावर समतल गवती बांध केल्यास पेरणी आणि इतर मशागतीच्या कामांना दिशा मिळण्यासोबत पाण्याचे जमिनीत मुरणे वाढू शकते.

२) भूसंवर्धित मशागत

उघाडीच्या काळात योग्य आंतरमशागत केल्याने जमीन भुसभुशीत राहते आणि पाण्याची मुरण्याची क्षमता वाढण्यास मदत होते.

दोन पीक ओळींमध्ये सरी तयार केल्यास अतिरिक्त पाणी शेतातच अडवून जिरवता येते. तसेच साधारण ३ ते ४ वर्षांच्या अंतराने खोल नांगरणी केल्यास जमिनीखाली तयार होणारा टणक पापुद्रा कमी करण्यास मदत होते.

३) बांधबंदिस्ती

कमी पावसाच्या भागात हलक्या व मध्यम जमिनीत उतारानुसार समपातळी बांधबंदिस्तीचा वापर करता येतो.

वार्षिक पर्जन्यमान ६०० मि.मी. पेक्षा अधिक आणि जमीन मध्यम ते भारी असल्यास विशिष्ट उतार देऊन बांध तयार करता येतात. यामुळे पाण्याचा वेग कमी होतो, पाणी जमिनीत मुरण्यास वेळ मिळतो आणि मातीची धूप कमी होण्यास मदत होते.

४) सपाट ओटे आणि समतल चर

डोंगराळ किंवा जास्त उताराच्या क्षेत्रात वेगाने वाहणाऱ्या पाण्यामुळे होणारी मातीची धूप रोखण्यासाठी सपाट ओटे किंवा समतल चर वापरता येतात.

मातीची खोली आणि जमिनीचा उतार लक्षात घेऊन ओट्यांची रुंदी निश्चित केली जाते. कमी खोलीच्या जमिनीत समतल किंवा खंडित चर तयार करून त्यांचा वापर गवत किंवा कुरण पिकांसाठी करता येतो.

५) उतारास आडव्या खोल सरी

समतल सलग वरंबे तयार करणे खर्चिक असल्यास समपातळी रेषेवर किंवा उतारास आडव्या खोल सरी काढता येतात.

या सरींमध्ये पावसाचे पाणी साठते आणि ते हळूहळू जमिनीत मुरते. त्यामुळे पिकांना उपलब्ध ओलावा वाढण्यास मदत होते.

२. भूपृष्ठावरील पाणी साठवण

मूलस्थानी जलसंधारणाच्या उपायांनंतरही काही पाणी शेतातून बाहेर जाते. हे पाणी शेततळे, नाला बंधारे किंवा इतर जलसाठ्यांमध्ये अडवून त्याचा अवर्षण काळात उपयोग करता येतो.

शेततळे

शेततळे ही पावसाचे पाणी साठवण्याची महत्त्वाची पद्धत आहे. सपाट किंवा कमी उताराच्या जमिनीवर योग्य जागेची निवड करून शेततळे तयार करता येते.

शेततळ्याची जागा निवडताना:

पाण्याचा योग्य निचरा होतो का
मातीची खोली किती आहे
साठवलेल्या पाण्याचा सिंचनासाठी उपयोग करता येईल का
पाणी झिरपण्याचा दर किती आहे

यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.

दिलेल्या माहितीनुसार पश्चिम विदर्भात २ हेक्टर क्षेत्रासाठी साधारण २० × २० × ३ मीटर आकाराचे शेततळे सुचविले आहे.

शेततळ्याचे अस्तरीकरण

शेततळ्यात साठवलेले पाणी मोठ्या प्रमाणात जमिनीत मुरत असल्यास अस्तरीकरण करणे उपयुक्त ठरू शकते.

एचडीपीई अॅग्रोफिल्म किंवा शिल्पॉलिनसारख्या प्लास्टिक अस्तरीकरणाचा वापर केला जातो. अस्तरीकरण करताना कापडाला घड्या पडणार नाहीत, ते फाटणार नाही आणि जनावरे तळ्यात पडणार नाहीत याची काळजी घ्यावी.

शेततळ्याच्या आसपास झाडे लावल्यास वाऱ्याचा वेग कमी होऊन बाष्पीभवन कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

नाला बंधारा आणि सिमेंट नाला बांध

नाल्यातून वाहून जाणारे पाणी त्याच पात्रात ठिकठिकाणी मातीचे, दगडाचे किंवा सिमेंटचे बंधारे बांधून अडवता येते.

अडवलेले पाणी नाल्यात किंवा आसपासच्या भागात मुरू शकते. अवर्षण काळात योग्य व्यवस्थापन करून त्याचा सिंचनासाठी उपयोग करता येतो.

नाला बंधाऱ्यामुळे आसपासच्या विहिरींच्या पाणीपातळीत वाढ होण्यासही मदत होऊ शकते.

३. भूगर्भातील पाणी पुनर्भरण

भूगर्भातील पाणी हे पिण्यासाठी आणि सिंचनासाठी महत्त्वाचे स्रोत आहे. भूजलाचा वापर केल्यानंतर पावसाळ्यात त्याचे पुनर्भरण करणे आवश्यक आहे.

पाझर तलाव

ज्या ठिकाणी भूस्तरीय परिस्थिती पाणी पाझरण्यास अनुकूल आहे, तेथे नाल्यात किंवा नाल्याच्या शेजारी पाणी साठवण्यासाठी पाझर तलाव तयार करता येतो.

साठवलेले पाणी जमिनीत पाझरून आसपासच्या विहिरींना उपलब्ध होण्यास मदत करू शकते.

जलशोषण खड्डे

शिवारातील अपधावाचे पाणी ओघळी किंवा नाल्यांमधून वाहत असल्यास योग्य ठिकाणी जलशोषण खड्डे तयार करता येतात.

कमी पाणी शोषण करणारी वरची माती काढून त्यामध्ये दगड, विटांचा गारा, कोळसा आणि रेती यांसारख्या साहित्याचा वापर करून जलशोषणाची व्यवस्था करता येते.

भूमिगत बंधारा

नाल्याच्या तळाखाली बांधण्यात येणाऱ्या बंधाऱ्याला भूमिगत बंधारा म्हणतात.

नाल्याच्या तळाखालील पाण्याचा प्रवाह अडवून तो आसपासच्या जमिनीत पसरवण्यास मदत केली जाते. त्यामुळे भूजल साठा वाढण्यास आणि आसपासच्या विहिरींची सिंचन क्षमता सुधारण्यास मदत होऊ शकते.

विहीर पुनर्भरण

शेतातून मोठ्या प्रमाणात पावसाचे पाणी विहिरीजवळ येत असल्यास योग्य पद्धतीने विहीर पुनर्भरण करता येते.

पाण्यासोबत येणारा गाळ आधीच्या खड्ड्यात अडवून नंतर गाळलेले पाणी दुसऱ्या शोषखड्ड्यातून पाईपद्वारे विहिरीत सोडण्याची व्यवस्था करता येते.

मात्र फक्त पिण्याच्या पाण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या विहिरींचे पुनर्भरण करताना विशेष काळजी घेणे आवश्यक आहे, कारण दूषित पाणी विहिरीत जाण्याचा धोका असू शकतो.

नदी आणि नाला रुंदीकरण व खोलीकरण

नदी-नाल्यांमध्ये गाळ साचल्यामुळे त्यांची पाणी साठवण्याची क्षमता कमी होऊ शकते. तळाचा उतार आणि खोली कमी झाल्यास पुराचा धोका वाढू शकतो.

त्यामुळे योग्य नियोजन करून नदी-नाल्यांचे रुंदीकरण आणि खोलीकरण करणे उपयुक्त ठरू शकते.

नाल्यातून काढलेला गाळ सुपीक असल्यास माती परीक्षणाच्या आधारे त्याचा वापर पडीक किंवा हलक्या ते मध्यम जमिनीत करता येतो. त्यामुळे जमिनीचा पोत सुधारण्यास मदत होऊ शकते.

शेतातील मातीची धूप कशी रोखावी?

शेतातून वाहून जाणाऱ्या पाण्यासोबत सुपीक माती बाहेर जाऊ नये यासाठी योग्य सांडवा तयार करणे महत्त्वाचे आहे.

सांडव्यामध्ये दगडगोटे, झाडांच्या फांद्या किंवा काडीकचऱ्याचा वापर करून गाळणी तयार करता येते. यामुळे पाण्यासोबत वाहून येणारी माती शेतातच अडवण्यास मदत होते.

जास्तीचे पाणी सुरक्षितपणे शेताबाहेर काढण्यासाठी योग्य उतार आणि सांडव्याची व्यवस्था करणे आवश्यक आहे.

शेतीसाठी आधुनिक सिंचन पद्धती

पाण्याचा कार्यक्षम वापर करण्यासाठी विविध सुधारित सिंचन पद्धती वापरता येतात.

प्रवाही सिंचनाच्या पद्धती

रुंद वाफा-सरी सिंचन
एक सरी आड सिंचन
समपातळी सरीतून पाणी देणे
आळीपाळीने सरींना पाणी देणे
तुटक किंवा नियंत्रित प्रवाहाने पाणी देणे
फळझाडांसाठी योग्य पद्धतीने पाणी देणे
उत्सर्ग झडप व झडप पाईपचा वापर

या पद्धतींचा योग्य वापर केल्यास पाण्याचा अनावश्यक अपव्यय आणि जमिनीची धूप कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

सूक्ष्म सिंचन पद्धत

पिकाच्या मुळांच्या कार्यक्षेत्रात गरजेपुरते पाणी कमी दाबाने नळी आणि तोटीच्या साहाय्याने देण्याच्या पद्धतीला सूक्ष्म सिंचन म्हणतात.

सूक्ष्म सिंचनाची आखणी करताना पुढील बाबींचा विचार करणे महत्त्वाचे आहे:

जमिनीचा प्रकार
पिकाचा प्रकार
पिकाचे वय
जमिनीवरील बाष्पीभवन
पानांद्वारे होणारे उत्सर्जन
मातीतील हवा व पाणी
पिकाच्या मुळांचा विस्तार

योग्य नियोजनामुळे उपलब्ध पाण्याचा अधिक कार्यक्षम वापर करता येतो.

ठिबक सिंचन पद्धत

ठिबक सिंचनामध्ये पाणी थेट पिकाच्या मुळांच्या परिसरात नियंत्रित प्रमाणात दिले जाते.

ठिबक संचाची आखणी करताना वितरिकेची योग्य लांबी, शेताची लांबी-रुंदी आणि जमिनीचा उतार लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

स्थलांतरयोग्य ठिबक सिंचन

भांडवली खर्च कमी करण्यासाठी काही परिस्थितीत स्थलांतरयोग्य ठिबक सिंचन संचाचा वापर करता येतो.

एकाच संचाचा वेगवेगळ्या क्षेत्रांमध्ये आणि वेगवेगळ्या पिकांसाठी योग्य नियोजन करून वापर केल्यास त्याच्या वापराचा कालावधी वाढवता येतो आणि प्रति क्षेत्र खर्च कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

ठिबक संचाचा खर्च कमी करण्यासाठी उपाय

शेताची लांबी, रुंदी आणि उतार लक्षात घेऊन पाइपलाइनचे नियोजन करणे
आवश्यकतेनुसार उपमुख्य नलिकांची संख्या कमी ठेवणे
खताच्या टाकीऐवजी योग्य परिस्थितीत व्हेंच्युरीचा वापर करणे
एका संचाचा वर्षभर वेगवेगळ्या पिकांसाठी वापर करणे
संचाची नियमित निगा व देखभाल करणे
शक्य असल्यास पोर्टेबल पद्धतीने संचाचा वापर करणे

मृद व जलसंधारणाचे महत्त्व

मृद व जलसंधारणामुळे केवळ पाणी साठवणे एवढाच फायदा होत नाही. मातीची धूप कमी करणे, जमिनीतील ओलावा टिकवणे, भूजल पुनर्भरणास मदत करणे आणि उपलब्ध पाण्याचा कार्यक्षम वापर करणे यासाठीही या उपाययोजना महत्त्वाच्या आहेत.

शेतकऱ्यांनी आपल्या जमिनीचा उतार, मातीचा प्रकार, पर्जन्यमान, पिकांची पद्धत आणि उपलब्ध पाण्याचे स्रोत यांचा विचार करून योग्य जलसंधारण उपाय निवडणे आवश्यक आहे.

निष्कर्ष

“पाणी अडवा, पाणी जिरवा आणि माती वाचवा” हा शाश्वत शेतीचा महत्त्वाचा आधार आहे.

शेततळे, बांधबंदिस्ती, समतल चर, नाला बंधारे, पाझर तलाव, जलशोषण खड्डे, भूमिगत बंधारे आणि विहीर पुनर्भरण यांसारख्या उपाययोजनांसोबत ठिबक व सूक्ष्म सिंचनाचा योग्य वापर केल्यास उपलब्ध पाण्याचा अधिक कार्यक्षम वापर करता येतो.

मृद व जलसंधारणाची कामे स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, मातीचा प्रकार आणि पाणलोट क्षेत्र लक्षात घेऊन तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली करणे अधिक योग्य ठरते.

1. मृद व जलसंधारण म्हणजे काय?

पावसाचे पाणी अडवणे, जमिनीत जिरवणे आणि पाण्यासोबत वाहून जाणारी सुपीक माती रोखणे यासाठी केल्या जाणाऱ्या उपाययोजनांना मृद व जलसंधारण म्हणतात.

2. शेततळ्याचा मुख्य उपयोग काय आहे?

शेततळ्यात पावसाचे पाणी साठवून त्याचा अवर्षण काळात संरक्षित सिंचनासाठी उपयोग करता येतो.

3. भूजल पुनर्भरणासाठी कोणत्या पद्धती वापरता येतात?

पाझर तलाव, जलशोषण खड्डे, भूमिगत बंधारे आणि योग्य परिस्थितीत विहीर पुनर्भरण यांसारख्या पद्धती वापरता येतात.

4. ठिबक सिंचनाचे नियोजन करताना कोणत्या गोष्टी लक्षात घ्याव्यात?

शेताची लांबी, रुंदी, उतार, पिकाचा प्रकार, ओळीतील अंतर आणि पिकाची पाण्याची गरज यांचा विचार करून ठिबक सिंचनाचा आराखडा तयार करावा.

5. मातीची धूप कमी करण्यासाठी काय करता येते?

उतारास आडवी पीक पद्धत, बांधबंदिस्ती, समतल चर, सांडवे आणि योग्य जलनियोजन यांचा वापर करून पाण्यासोबत वाहून जाणारी माती कमी करण्यास मदत होऊ शकते.

मृद व जलसंधारणाच्या पद्धती: शेततळे, बांधबंदिस्ती, जलसंधारण व सूक्ष्म सिंचनाची माहिती